Bovine Tuberculosis faamu ani k’a mara: Banakisɛ, a be nɔɔ min to mɔgɔ kan ani a be se k’a kɔlɔsi .

I. Mun lo ye Bovine Tuberculosis (bTB) ye?
•Mikobaktɛri bovis (M. bovis), banakisɛ min be misiw, bɛgɛn wɛrɛw ani hali adamadenw minɛ.
•A ka kan ka kɛ: A be to ka yiriwa, ani a be yɛlɛma wagati jan kɔnɔ.
•Soonotiki: A be se ka jɛnsɛn ka bɔ bɛgɛnw na ka taga adamadenw na-} be jama ka kɛnɛyako faratiw yira.

II. BTB be baara kɛ cogo di?
(I) Banakisɛ koo la .
•Mikobaktɛri bovis ye bere- ye min be i n’a fɔ a be nɔgɔ bɔ (asidi{1}} fast).
•A be yiriwa ka ɲɛ oxygène-ri laminiw na degere 37-38 la.
•A be balo kalo caaman kɔnɔ dugukolo, nɔgɔ wala jii kɔnɔ ni cogoyaw ka ɲi.
(II) A be jɛnsɛn cogo min na .
1. ninakili: A ka ca a la, a ka ca a la, a ka ca a la, a ka ca a la. Bɛgɛn kɛnɛmanw be o nɔgɔw don (o be sɔrɔ boonw kɔnɔ minw fanin be mɔgɔw la, fiɲɛbɔyɔrɔ man ɲi).
2. Digestif: misiw be dumuni, jii, walima nɔnɔmugu dumu misiw la minw banana.
3. Placental: Misi kɔnɔman minw banana, olu be se ka bTB lase u misidenw ma sanni u ka wolo.
(III) A be misiw bana cogo di .
•M. bovis be don farikolo la ani a be dumu farikolo tangalanw (makrofaziw) fɛ nka a be to niin na ani a be caya.
•Tunobolo be kɛlɛ kɛ kɔfɛ, ka lumples gɛlɛmanw (tulu) dilan banakisɛw lamini na.
•Wagati kɔnɔ, tuberkiliw be se ka toli, ani banakisɛ be jɛnsɛn farikolo yɔrɔ wɛrɛw la joli/lifa sababu fɛ.

III. Tagamasiɲɛ jumanw lo?
(I) Fɔgɔfɔgɔ (Lung) TB .
•Sɔgɔkun jalen min be kɛ (sɔgɔsɔgɔninjɛ/waati yɛlɛmaniw kɔ).
• Nɛnɛkili joona, nɛnɛkili, girinya, nɔgɔ bɔli, fani ɲuman, dumuni nege jugu.
•Minw be se ka nɔnɔ bɔ, o be se ka nɔnɔ bɔ; bana juguw be gwɛlɛya bila mɔgɔ la.
(II) TB .
•Kalan minw ka gwɛlɛ, dimi tɛ minw na, olu be sɔrɔ udder kɔnɔ.
•Nɔnɔ min be kɛ ni flake/clots ye; nɔnɔ bɔli dɔgɔyara.
•Kuma be se ka dɔgɔya wagati dɔ kɔnɔ.
(III) Kɔnɔna TB (Kumani min be sɔrɔ Cum kɔnɔ)
•Sariya ni kɔnɔboli be yɛlɛma.
• A be kɛ ni nɔgɔ ye walima joli; kɔnɔdimi, funu, girinya.
(IV) Limpo Node TB .
•A be nɔgɔ, a ka gwɛlɛ, a be dimi (a ka ca a la, a be kɛ dakun jukɔrɔ, a kan na, wala a be kɛ disi/ kɔnɔbara la).
•Kiti jugu: Nodes be pɛrɛn, ka pus bɔ ni banakisɛw ye.

IV. Mun na bTB ye gwɛlɛya ye min be sɔrɔ bɛgɛnw ka cɛɛya la?
(I) Losi minw be sɔrɔ sɔrɔko la .
•A ka kan ka kɛ furakɛli ye min be kɛ ni banakisɛfagalanw ye.
•Balo banakisɛ ka kan ka faga (a faga) walisa ka jɛnsɛnni yɔrɔ -}o be fɛn nafamanw bɔ.
•Nɔnɔ/dumuni yɛlɛmani; wololi hakɛ jugu.
(II) Dumuniko lakanali farati .
•Adamadenw be bTB sɔrɔ sogo muguman/dɔgɔman fɛ walima nɔnɔ min ma sɛnɛ ka bɔ misiw la minw banana.
•A be TB sababuya adamadenw na (a be fɔgɔfɔgɔw, limfatiki, kolow, n’a ɲɔgɔnnaw minɛ).
(III) Industri tɔgɔ bɔli .
•Barika minw be sɔrɔ, olu be dɔ bɔ dumunikɛlaw ka lannaya la misi/nɔnɔw la.
•A be se ka kɛ sababu ye ka jago dansigili kɛ bɛgɛnw ka fɛɛnw kan.

V. Rapid sɛgɛsɛgɛli nafa jɔnjɔnw bTB kama?
Bovine Tuberculosis (bTB) lɔnni joona ani cogo tilennin na, o kɔrɔtanin lo kosɔbɛ walisa ka se ka sɛgɛsɛgɛri kɛ ka ɲɛ. Bana sɛgɛsɛgɛli fɛɛrɛw be nafa danfaraninw di laada fɛɛrɛw kan:
✅ Speed: Ka jaabiw sɔrɔ lɛrɛw la tile walima lɔgɔkun kɔnɔ, o be se ka kɛ sababu ye ka latigɛli teliman- kɛ.
✅ Ɲɛfɔli fɔlɔ: Banakisɛ minw be sɔrɔ ka kɔn dɔgɔtɔrɔso tagamasiɲɛw ɲɛ, u yira, u be dɛmɛ don ka banakisɛw don a la joona.
✅ A ka ca a la: Molɛkiliw ni serolozi minanw minw be yiriwa, olu be ngalon jugumanw/positifs dɔgɔya.
✅ A ka baarakɛcogo nɔgɔman: A ka baarakɛcogo nɔgɔmanw b’a to sɛgɛsɛgɛri be se ka sɛgɛsɛgɛ foro kɔnɔ wala laboratuwari la ani kalan man ca.
✅ Nafolo sɔngɔ: Ka baganw minɛ wagati dɔgɔya, ka sɛgɛsɛgɛli musakaw dɔgɔya, ani ka sagakuluw ka banakisɛ sɔngɔ gwɛlɛw bali.
✅ Kɛnɛyako kelen: Ka dɛmɛ don bɛgɛnw ni adamadenw ka kɛnɛyako la, o be se ka kɛ sababu ye ka zoonotiki lase.

VI. BTB bali ani k’a kɔlɔsi cogo di?
1. Karantini min be kɛ tuma o tuma: A ka dɔgɔ ni misiw bɛɛ ye siɲɛ kelen saan kɔnɔ (siɲɛ fila minw ka bon ni yɔrɔ bɛɛ ye (2}} kɛlɛw). Begɛn ɲumanw tigɛ.
2. Dumuni ɲumanw marali: Aw ka bugusow to u ka saniya, k’u ja, ani u ka ɲi. I yɛrɛ tanga kakalaya ma. Dumuni balo dumuni diman.
3. Cattle Cattle Daminɛ: Aw ka balanni sɛbɛ sɔrɔ ka ɲɛsin misiw kuraw ma. I k’u bila tile 45 kɔnɔ; segi ka na sanni k’a ɲagami ni sagakulu ye.
4. Baarakɛlaw ka latanga: Baarakɛlaw be kɛnɛyako sɛgɛsɛgɛri sɔrɔ tuma o tuma (sɔgɔsɔgɔnin X-. Canw dondaw/glovew; bolow ko misiw minɛnin kɔ.